استان لرستان
از دانشنامهٔ آزاد طبيعت ايران
استان لرستان سرزميني زيبا با آب و هواي دلپذير و محصوردركوههاي مرتفع و صعب العبور است كه بين 46درجه و51دقيقه تا 50 درجه و22 دقيقه عرض شمالي درسلسله جبال زاگرس مياني واقع شده است. اين استان از شمال به استانهاي مركزي و همدان ,از شرق به استان اصفهان ,از جنوب شرقي به چهار محال وبختياري ,از جنوب به استان خوزستان و از غرب به استان كرمانشاه و ايلام محدود است.
استان لرستان با مساحت 28064 كيلومتر مربع در غرب كشور پهناور ايران واقع و7/1 درصد مساحت كشور را به خود اختصاص داده است . اين استان با بيش از 1600000 نفر جمعيت 6/2 درصد جمعيت كشور را دارا مي باشد . بنابراين استان لرستان از حيث مساحت و نيز جمعيت رتبه چهاردهم را بين استانهاي كشور حائز گرديده است.
استان لرستان داراي 9 شهرستان ، 25 بخش ، 12 شهر ، 81 دهستان و 2842 آبادي مسكوني مي باشد.
وضعيت مناسب اقليمي و آب و هوايي استان وضعيت مطلوبي جهت رشد و توسعه بخشهاي مختلف اقتصادي فراهم كرده است . وجود آثار متعدد باستاني كه مؤيد سابقة درخشان فرهنگي است همراه با جاذبه هاي فراوان گردشگري از جمله ويژگيهاي ممتاز لرستان مي باشند . اين استان با مردمي سخت كوش نه تنها در مرزهاي داخلي ، كه در دوره جنگ تحميلي نقش اصلي را در ايجاد امنيت براي كشور ايفا نموده است.
به گونه اي اين استان عليرغم نداشتن مرز مشترك با عراق دومين استان خسارت ديده از جنگ تحميلي بوده و تقديم بيش از 22 هزار شهيد و ايثارگر به جمهوري مقدس اسلامي نيز خود به تنهايي مؤيد اين ادعا مي باشد.
استان لرستان داراي اقاليم مختلف و متنوع بوده ، به طوريكه شمال آن با آب وهواي سرد شروع و جنوب آن به اقليم گرم ختم مي شود . تنوع وسيع آب و هوايي در استان شرايطي به وجود آورده كه در بسياري از متون از آن به عنوان شمايي از كشور پهناور ايران اسلامي منهاي مناطق كويري ياد كرده اند.
فهرست مندرجات |
[ویرایش] جغرافیای طبیعی و اقلیم استان لرستان
استان لرستان سرزمینی کوهستانی است که به جز تعدادی دره آبرفتی و چند دشت کوچک، ناحیه هموار ندارد. این ناهمواریها که دارای سنگهای دگرگونی است، در نتیجه مجاورت با گنبدهای خارایی (درونی) الوند و سربند (شازند) پدید آمده اند. در ناهمواریهای اصلی استان (ارتفاعات اصلی زاگرس)، کوهها به طور منظم از شمال غربی به سوی جنوب کشیده شده اند. این ناهمواریها که معمولا با دره های عمیق همراهند، اغلب فشرده، بلند و ناصاف هستند؛ در حالی که ناهمواری پیشکوه های داخلی به صورت تپه ماهورهای گنبدی شکل و کم ارتفاع خودنمایی میکنند و نقاط بلند آنها، به گنبدهای خارایی مربوطند. استان لرستان دارای آب و هوای متنوع است. در زمستان، هنگامی که در شمال لرستان برف و کولاک و سرمای شدید جریان دارد، قسمتهای جنوبی آن از هوای مطبوع و بارانی برخوردار است. بررسیهای اقلیمی نشان میدهند، خرم آباد دارای زمستانی معتدل و تابستانی گرم است و بروجرد زمستانی سرد و تابستانی معتدل دارد. الیگودرز نیز زمستانی بسیار سرد و تابستانی معتدل دارد. خرم آباد
خرم آباد لرستان يكى از مراكز بزرگ و عمده مهرپرستى ايران باستان بوده است .
در حال حاضر در جنوب غربى شهرستان خرم آباد آثارى و ابنيه ای به جای مانده از دوران مهرپرستى به چشم مى خورد. در دره مشهور به ((بابا عباسى )) و كنار ((سفيد كوه ))، دخمه اى بر سينه كوه وجود دارد كه يادگار دوران مهرپرستى ايرانيان است .
اين دخمه داراى چند ستون و چهار ديوار مى باشد. مردم اين منطقه اين دخمه را كه مدعى اند قبرى در آن وجود دارد به ((مقبره بابا عباسى )) مى شناسند. مردم بر اساس اعتقادات كهنى كه دارند، نذورى از قبيل مهره هاى رنگارنگ ، دستبند، نخ و... تقديم مى كنند و دخيل مى شوند ( البته اکنون به دليل احداث يک پادگان نظامی و محاصره شدن اين معبد در آن طی ۳۰-۴۰ سال اخير ديگر دسترسی به اين پرستشگاه برای همگان و به سادگی مقدور نيست ).
هر چند اثرى از قبر در اين دخمه مشاهده نمى شود، اما باور عامه آن نواحى بر اين است كه ((بابا عباسى )) در اينجا مدفون است ( در اين منطقه کوهی ديگر به نام «يافته » نيز و جود دارد که آنرا مدفن «باباخوشين» بانی فرقه « علی الهی » در لرستان می دانند و شايد « بابا عباس » از ياران و يا مريدان او باشد).
روى اين اصل مى توان گفت كه اين اعتقاد كهن و احترام به اين دخمه ، از يك اعتقاد كهن مهرپرستى رونق داشتند. اغلب مهرابه هاى در دوره ساسانى به صورت آتشكده در آمد و در عصر اسلامى تغيير و تحول كلى يافت . ((آوه )) يا ((آبه )) در فارسى ((گنبد)) را گويند.( در زبان لری به اين محل« تو وه بووآس» گويند که شايد واژه «وه» همان صورت متحول شده «آوه» باشد ) مانند: سردابه ، گرمابه و... كلمه ((مهرابه )) بعدها به صورت ((مهراب )) يا ((محراب )) نوشته شد.
از آنجا كه آئين ((ميترائيسم )) با آئين هاى جديد سازش و تفاهم نداشت ، لذا در ادوار مختلف تاريخى عقيدتى اين سرزمين ، دچار ويرانى و تغيير مى شود. مانند معبد ((مهر)) (ناهيد يا آناهيتا) در شهر ((كنگاور)). خلاصه اين كه : مقبره ((بابا عباسى )) بدون شك يك ((معبد مهرپرستى )) است . لرستان آثار ديگرى از اين آئين كهن آريائى را به يادگار دارد شهری که امروزه به نام خرم آباد نامبردار شده است ، از نخستین سکونتگاهای مردم ایران به شمار می رود . غار های مسکون دره خرم آباد ( غارهای کنجی ، یافته ، پاسنگر ، گراجنه ، اشکفت قمری و ...) حاوی آثار آثار زندگی انسان غار نشین در دوره های موسترین ، بارادوستی و زارزی است و « بنابر تاریخ گذاریهای از را آزمایش رادیو کربن در غار کنجی ( واقع در دره خرم آباد لرستان )قدمت آثار از 40 تا 50 هزار سال است »
گزارش و نتیجه پژوهش و بررسیهای دکتر فرانک هول استاد دانشگاه رایس آمریکا و همکارش ، فلانری و دیگر پژوهشگران همراه ایشان که در سالهای 1342 و 1343 خورشیدی در لرستان انجام گردید و به سال 1967 در امریکا نشر یافت !!
در بردارنده اطلاعات ارزنده ای از دوره پیش از تاریخ خرم آباد است . فرانک هول می نویسد : « بهترین اطلاعات ما راجع به سکونت و نحوه امرار معاش انسانهای اواخر پلاستوسن {دوره چهارم زمین شناسی } مربوط به دره خر آباد لرستان واقع در جنوب غربی ایران است . دره خرم آباد به درازای 15 و پهنای 10 کیلومتر بین کوههای آهکی که به موازات هم کشیده شده اند و در ارتفاع 1170 متر از سطح دریا واقع شده است . کوههای اطراف آن به صورت یک منبع ذخیره آب در آمده اند . دره خرم آباد دارای چشمه های آب خنک و تعدادی غار است . به هم فشردگی این دره و وجود غارهای متعددی که به وسیله انسانهای پیش از تاریخ اشغال گردیده ، سبب شد که ما این دره را مرکز تحقیقات مربوط به دوره پالئولیتیک میانه [ دیرینه سنگی ] قرار دهیم . تا کنون ما 17 محل از اقامتگاههای انسانی دوره دیرینه سنگی را در این دره یافته ایم آنچه مسلم است ؛ با تحقیقات بیشتر می توان محلهای بیشتری پیدا نمود .
از این 17 غار ، دست کم 5 غار از انها مربوط به دوره دیرینه سنگی بوده و شامل تمدن موستری [ دوره میانه دیرینه سنگی ] و متجاوز از شش غار دیگر متعلق به دیرینه سنگی فوقانی و شامل تمدن بارادوستی است ، 2 غار دیگر نیز مربوط بهپایان دیرینه سنگی فوقانی و شامل تمدن زارزی بوده شاید شش غار دیگر نیز مربوط به دیرینه سنگی فوقانی باشند » « آثار خرم آباد حاکی از سکونت دامنه دار و مداومی در زاگرس هستند!
فرانک هول « 13 مورد تاریخ یابی به وسیله رادیو کربن از آثار دیرینه سنگی در دره خرم آبد » انجام داده ایت که « دو مورد مربوط به دوره موستری و 11 مورد مربوط به مرحله ، بارادوستی بوده ، 2 مورد نمونه موستری از لایه زیرین غار کنجی به دست آمده و تاریخ آن متجاوز از 40 هزارسال » است و « نمونه بارادوستی به دست آمده از غار یافته بین 21 هزار تا 40 هزار سال پیش تاریخ گذاری شده اند !
فرانک هول « به علت وفور محلهای دوره دیرینه سنگی دردره خرم آباد به یک دسته بندی موقتی از محلهای مسکونی » به شرح زیر دست یافته است : « 1-اقامتگاههای فصلی که احتمالا به وسیله 1 یا 2 خانواده پدر سالاری در مدت کوتاهی و یک فصل از سال اشغال می شده اند . 2- اقامتگاههای کشتار که به وسیله گروهی از شکارچیان برای یک یا دو روز اشغال می شده اند که بین 40 هزار تا 100 هزار سال قبل از میلاد مسیح مورد استفاده بوده اند . 3- اقامتگاههای موقتی که شکارچیان برای لحظاتی کوتاه جهت برررسی وضع شکار یا ساختن ابزار سنگی در آنجا توقف نموده و معمولا پس از ترک کردن دیگر به آنجا مراجعه نمی نمودند !
وی در ادامه پژوهشهای خود « در دره خرم آباد به محل اردوگاههای شبانی که مربوط به 6000 تا 5800 سال پیش از میلاد مسیح » بوده اند ، دست یافته و نتیجه گرفته است که بین 45 هزار تا 38 هزرا سال پیش از این مردمانی غار نشین در این دره سکونت داشته اند که گاهی برای شکار غذایی اصلی خود کوچ می کرده اند .
دیگر آثاری که از هزارهای پیش از میلا مسیح در این سرزمین به جای مانده اند حکایت از زیست اقوام و تأثیر مردمان و فرهنگ ان بر فرهنگ ایران باستان دارند . پیشرفت آنان به ویژه کاسیها – قدیمی ترین ساکنان و حکام آریایی این دیار که 576 سال بر بابل حکومت کردند – باعث اعجاب جهانیان شده است ، و به همین دلیل لرستان را« مهد تمدن مفرغ (برنز ) » نامیده اند .
اما در تواریخ نام عیلامیان به عنوان نخستین دولت که به طور منظم بر لرستان حکومت کرده اند ثبت شده است!
[ویرایش] جاذبه های تاریخی خرم اباد
[ویرایش] قلعه فلک الافلاک
این قلعه زیبا و دیدنی با 5300 متر مربع مساحت بر فراز تپه ای در مرکز شهر خرم آباد، با چشم اندازی فوق العاده زیبا قرار گرفته است. حریم این تپه باستانی، از شرق و جنوب غربی به رودخانه خرم آباد و از غرب به خیابان و محله دوازده برجی و از سمت شمال به خیابان فلک الافلاک محدود می شود. نام قدیم آن که به دوران ساسانیان بر می گردد، دژ شاپور خواست بوده و دارای 8 برج مدور و دیوارهای بلند و مستحکم است. وسعت محوطه باستانی که محل واقعی تحولات تاریخی بناست، حدود 400×300 متر مربع و ارتفاع تپه با احتساب دیوارهای بنا از سطح خیابانهای مجاور حدود 40 متر است. فضای داخلی بنای فعلی به چهار تالار نسبتاً بزرگ حول دو حیاط و تعدادی تالار و اتاق تقسیم شده است. ابعاد حیاط اول 5/22×31 متر و ابعاد حیاط دوم 21×29 متر است. در ورودی بنا در سمت شمال و در بدنه برج شمال غربی تعبیه شده است. آب قلعه به وسیله یک حلقه چاه با عمق 40 متر تامین می شده که در حال حاضر نیز قابل بهره برداری است. این قلعه با اشراف کامل بر اطراف، محل امن و سنگری محکم برای حکام در مقابله با مخالفان بوده و در برخی موارد نیز به عنوان مرکز حکومت منطقه ای و حتی کاروانسرا مورد استفاده قرار می گرفته است. قبل از انقلاب اسلامی از قلعه به عنوان زندان استفاده می شده است. مصالح بنای فعلی مرکب از خشت، آجر، سنگ و ملات است. پیدایش شهر خرم آباد از این قلعه بوده و به تدریج در اطراف آن توسعه یافته است. چشمه ای با آب زلال و خنک به نام گلستان در تمام سال از زیر قلعه جاری است که با استخر و پارک موجود، زیبایی خاصی به حاشیه قلعه داده است. این بنا علاوه بر ویژگیهای معماری پر صلابت، گنجینه ای منحصر به فرد نیز دارد. این گنجینه دارای بخش های باستان شناسی و مردم شناسی است و ابزارهای سنگی عهد حجر، سفالینه های پیش از تاریخ، مهرهای متنوع سنگی، اشیای بی نظیر و مقدس مفرغی، ظروف و اشیای مربوط به دوران اسلامی و نمونه هایی از سنگ مزارهای منقوش لرستان را در دل خود جای داده است. در فضای داخلی این قلعه، به غیر از مجموعه موزه، کتابخانه تخصصی، آزمایشگاه تحقیقاتی مرمت آثار تاریخ و چایخانه نیز دایر شده و در حال بهره برداری است. این اثر بزرگ فرهنگی، به شماره 883 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
[ویرایش] مناره آجری
این بنا با قدمتی در حدود 900 سال در جنوب خرم آباد و در کناره شهر قدیمی شاپور خواست بر روی پایه سنگی برپا شده و حدئود 30 ارتفاع دارد. قطر سطح تحتانی آن 5/5 متر است و با پیمودن 29 پله دورانی می توان به بام مناره صعود نمود. ظاهراً از آن برای هدایت کاروانهایی که به سمت شهر قدیمی شاپور خواست می آمده اند استفاده می شده است. هم اکنون نیز از فراز آن می توان دورترین چشم اندازهای زیبای شهر را مشاهده کرد. این اثر به شماره 1930 در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.
[ویرایش] سنگ نوشته
در شرق خرم آباد و در مسیر جاده ای که به خوزستان منتهی می شود، سنگ مکعب مستطیل شکلی قرار دارد که در چهار طرف آن کتیبه هایی به خط کوفی نقش شده است که حکایت از دو فرمان مبنی بر ممنوعیت ارتکاب برخی سنت های ناپسند و بخشش محدوده چرای دام برای اهالی منطقه است. این کتیبه ها متعلق به اوایل قرن ششم هجری قمری ( دوران سلجوقی ) است. این اثر با شماره 318 در فهرست آثار ملی، ثبت شده است.
[ویرایش] گرداب سنگی
در شمال غربی خرم آباد و در دامنه کوه، چشمه ای قرار دارد که در اطراف آن دیواره ای سنگی به شکل استوانه کشیده شده است. بلندی دیوار از کف چشمه 18 متر و دارای یک دریچه بزرگ است که در گذشته آب چشمه از این دریچه به وسیله نهرهایی به دره ای در جنوب غربی خرم آباد جاری می شده و مورد استفاده اهالی آن دره قرار می گرفته است. این بنا مربوط به دوره ساسانیان و از مصالح سنگ و گچ ساخته شده و به شماره 1174/3 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
[ویرایش] پل شاپوری( پل شکسته)
این پل یکی از شاهکارهای معماری دوره ساسانیان محسوب می شود و در جنوب شهر خرم آباد واقع شده است. این پل حدود 230 متر طول و بیش از 19 چشمه طاق داشته که در حال حضار فقط 5 چشمه طاق از آنها بر جای مانده است. مصالح این پل از سنگ، ملات گچ و ساروج است که با ویژگیهای فنی بسیار ارزشمندی ساخته شده است. این پل بخشهای غربی لرستان را به شرق خرم آباد و از آنجا به خوزستان متصل می کرده و به همین لحاظ از اهمیت خاصی برخوردار است. این پل با شماره 1051/2 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
[ویرایش] جاذبه های طبیعی استان لرستان - دریاچه ها و تالابها
[ویرایش] دریاچه گهر بزرگ ( کله گهر )
در منطقه حفاظت شده اشترانکوه و در ارتفاع 2400 متری از سطح دریا قرار گرفته است. عمق دریاچه حداکثر به 28 متر و مساحت سطح آبی آن به حدود 100 هکتار می رسد.
[ویرایش] دریاچه گهر کوچک ( کره گهر )
ارتفاع آن از سطح دریا 2450 متر، مساحت تقریبی آن 7 هکتار، طول آن 500 متر، عرض آن حدود 150 متر و حداکثر عمق آن در حدود 4 متر است.
[ویرایش] تالاب بیشه دالان بروجرد
این تالاب زیستگاه پرندگان مهاجر در فصل زمستان و نیز پرندگان بومی و تامین کننده بخشی از آب منطقه است.
[ویرایش] دریاچه کیو در خرم آباد
این دریاچه در پارکی زیبا در شمال خرم آباد با چشم اندازی دلنشین واقع شده و از امکانات تفریحی و سیاحتی نیز برخوردار است.
[ویرایش] تالاب های پل دختر
این تالابها در جنوب لرستان واقع شده اند. در تابستان دارای هوای گرمسیری و در زمستان معتدل می باشند. ارتفاع این منطقه به طور متوسط 600 متر از سطح دریا است و تالابهای مهم آن عبارتند از: گری جمجمه، تکانه لفانه، آب تاف، کبود و گری بلمک که وسعت این تالابها جمعاً 35 هکتار می باشد. این تالابها در زمستان محل زیست انواع پرندگان مهاجر هستند
