جزيره هرمز
از دانشنامهٔ آزاد طبيعت ايران
تنها نشانه چشم گيري از گذشته پرشكوه و جلال جزيره هرمز و دوران آباداني آن به جا مانده است، قلعه عظيم سنگي است كه در كنار ساحل واقع شده است. مدارك و نوشته هاي تاريخي، بنياد نخستين شهر هرمز را به دوران اردشير ساساني نسبت مي دهند. پس از آن در آغاز اسلام و در سده هفتم هجري «هرمز» رونق بسيار يافت كه در سده اخير به صورت يكي از مراكز عمده بازرگاني در آمد و تبديل به بازار بزرگ كالاهاي چين، هند، ري، خراسان و ارمنستان شد.
جزيره هرمز در سال 1507 ميلادي توسط «آلفونسو دوآلبوكرك» سردار پرتغالي مورد تجاوز قرار گرفت. «آلبو كرك» اين شهر را به توپ بسته و پس از تصرف آن را غارت كرد. وي دستور مي دهد تا در آن جا قلعهيي با برج هاي بلند برپا سازند و خود عازم هندوستان شد. پس از عزيمت او مردم «هرمز» عوامل پرتغالي جزيره را سركوب كردند، اما بار ديگر «آلبو كرك» در 25 مارس 1515 ميلادي هرمز را به تصرف خود در آورد.
كهن ترين سند تصويري از شهر هرمز و بناهاي آن مربوط به سال 1572 ميلادي است كه توسط «هوگن برگ» براساس توصيف پرتغالي ها كشيده شده است. در اين طرح شهر «هرمز» به صورت مجموعهيي از بناهاي فشرده و مرتفع و چند طبقه ديده مي شود.
نكته جالب توجه اينجاست كه در اين تصوير وضع و موقعيت قلعه به عنوان يك واحد جداگانه و مشخص قابل تشخيص نيست. در سراسر نماي مقابل دريا تنها يك ورودي ديده مي شود و بعد در دو سوي آن دو ديوار طويل با شكستگي هايي چند و تعدادي برج خودنمايي مي كند. در انتهاي چپ اين تصوير قلعهيي با برج و باروي بلند و محكم استوار شده كه به وسيله پلي به مركز اصلي شهر وصل شده است. ساختمان اين قلعه در اكتبر 1507 ميلادي آغاز و در ژانويه 1508 ميلادي به پايان رسيد.
تصوير شرح داده شده نشان مي دهد كه حجم بناي قلعه در مقابل مجموعه آثار مربوط به سند بسيار كوچك است و شهر از نظر وسعت و تعدد بناها، قبل از ورود پرتغالي ها داراي عظمتي خيرهكننده و شكوهمند بوده است.
حلقه هرمز محوطهيي است كه هر ضلع آن 125 متر است. در چهار گوشه حصار قلعه چهار برج به ارتفاع 12 متر بنا شده و ضخامت ديوارهاي دژ در قسمت پايين حدود 3متر و نيم است. قلعه با يك حياط مركزي در كنار ساحل به سبك قلاع قرون وسطي اروپا با الهام از معماري ايراني طراحي شده است. قلعه به دو بخش تقسيم مي شود: قسمت نخست به كاروانسراهايي كه در دو سوي شمال و شرق هرمز قرار دارد شبيه است كه طاق نما و غرفه دارد. سقف اين طاق ها به منظور ايجاد فضاي خنك، بلند و نعل اسبي ساخته شده و هر يك از آنها دو ورودي در پايين و دو پنجره در بالا دارد. از قسمت نخست قلعه و محوطه باز به سمت جنوب، مي توان به بخش دوم و محوطه وسيع بناهاي اصلي قلعه رسيد. براساس شواهد موجود بناي قلعه در دو طبقه احداث شده و به احتمال قريب به يقين مركز فرماندهي، تالارها، زندان و ساير فضاهاي حكومتي در جبهه جنوبي قلعه بوده است. در حياط مركزي فضاهايي به چشم مي خورد كه محل جمع آوري آب باران و انتقال آن به آب انبار بوده است. اين آب انبار براي مركز مذهبي قلعه يعني كليسا ساخته شده كه دو رديف ستون سنگي دايره اي شكل با تزيينات سنگ هاي مرجاني تراش خورده دارد. كل اين بناي تاريخي با مصالح سنگ هاي لاشه و مرجاني با پوشش گنبد و سنگ هاي مكعب ساخته شده است. عمده ملات به كار رفته در بناي قلعه، ساروج، گچ نيم پخت و نيم كوبيده است كه استحكامي به سختي سيمان دارد.
«قلعه هرمز» كه در زمان دورتر به قلعه پرتغالي ها نيز معروف بوده است، 115 سال حافظ منافع استعماري پرتغال بود تا سرانجام در دوره شاه عباس صفوي در سال 1633 ميلادي به فرمان وي و توسط سردار دلير او «امام قلي خان» قلعه فتح و جزيره آزاد شد.
